ЯҢАЛЫКЛАР

Атна дәвамында Илгиз Нәҗип улы Зарипов – отставкадагы министр урынбасары – КФУның Фундаменталь медицина һәм биология институтындагы II курс студентларының 8 төркеме өчен экскурсияләр уздырды.

Урман музеена барганнан соң укучылар һәм институтның биоэкология кафедрасы доценты А.В. Аринина экспозициянең аларда зур тәэсир калдыруын билгеләп үттеләр.

“Студентлар “Биологик ресурслар” дип аталган уку курсы кысасында Татарстан Республикасында урман эшенең барлыкка килүе, үсеш алуы, хәзерге торышы һәм алга китеш перспективалары турында белделәр. Урман хуҗалыгының, урман тәҗрибә станциясенең, урманнарны тәртипкә китерү экспедициясенең 1845 елдан башлап төп эшлеклеләре, атказанган хезмәткәрләре белән таныштылар. Игътибар ТР урманнарының тыгызлыгына, урманнар биләгән мәйданнарның кимү сәбәпләренә, шулай ук урманнарны торгызу чараларына һәм технологияләренә, ысулларына, эшләрнең куркынычсызлыгын һәм сыйфатын арттыручы машиналарга юнәлдерелде. Безгә ТР урманнарының токым составын да, урман фонды утыртмаларының өлешен, урманның нинди продукция бирүен һәм аны кайда куллануларын да белү мөһим иде. Без Илгиз Нәҗип улының югары дәрәҗәдә компетентлы сөйләвенә чиксез рәхмәтле. Аның осталыгы шунда да күренә: махсус терминнар, юнәлешнең үзенчәлекләре бик аңлаешлы бәян ителде. Аннан тыш, ясап куелган стендлар, экспонатлар, берәмтекләп җыелган фотосурәтләр эстетик ләззәт бирде”, – дип язып калдырган КФУ ФМһБ институтының биоэкология кафедрасы доценты А.В. Аринина.

1917 елның 11 гыйнварында (иске стиль белән 1916 елның 29 декабрендә) Баргузада (Байкал күленең төньяк-көнчыгыш яры буенда) Россиянең дәүләт тыюлыгын булдыру турында карар кабул ителә. Шул чакта ук Аучылык тыюлыкларын саклау турында закон да кабул ителә. Россия тыюлыкларының дәүләт системасы елъязмасы нәкъ шул көннән башлап санала, гәрчә 1917 елда оештырылган Саян кеш тыюлыгы хәзерге Россия территориясендә беренче  булса да (ул Гражданнар сугышы вакытында юк ителгән, аннары 1939 елда яңадан торгызылып, 1951 елда бетерелгән).

Тыюлыклар һәм башка махсус сакланучы табигать территорияләре, аеруча күренекле һәм кыйммәтле аерым төрләрне саклаудан башлап (әйтик, Баргуза тыюлыгы Россиянең кыйммәтле мехлы җәнлекләр байлыгын гәүдәләндерүче кешләрне саклап калуда төп рольне уйнады), экосистемаларны һәм аларның комплексларын саклауга, төрле үсемлекләр һәм хайваннары булган бер типтагырак һәм шулай ук уникаль зона ландшафтларын саклап калуга кадәр озын юл үттеләр.

Бары тик тыюлыклар булганга гына, Россиядә кеш, кыргый үгез, юлбарыс һәм хайваннан һәм үсемлекләрнең башка күп төрләре, беренчел рәвештәге далаларның соңгы утраучыклары һәм уникаль урман массивлары сакланып калды. Хәзерге заманда махсус сакланучы табигать территорияләре дәүләтнең планетабыз язмышына һәм киләчәк буыннарның иминлегенә мөнәсәбәте күрсәткеченә әверелде.

Махсус сакланучы табигать территорияләре (МСТТ) дәүләт кадастры мәгълүматлары буенча, 2017 елның 1 гыйнварына ТРның табигый тыюлыклар фонды гомуми мәйданы 168,86 мең га барлык дәрәҗәләрдәге 174 МСТТдан тора, шул исәптән гомуми мәйданы 128,15 мең га булган 169ы – төбәкләрнеке. Шулай итеп, республика мәйданының 2,49 процентында табигать комплексларын, ландшафтларны һәм биологик төрлелекне саклау һәм кабат торгызу өчен уңайлы шартлар тудырылган. Ул территорияләрдә Татарстан Республикасы Кызыл китабына кертелгән сирәк очрый торган һәм юкка чыгып баручы 612 төрдәге үсемлекләр, хайваннар һәм гөмбәләрне генә түгел, Россия Федерациясе Кызыл китабына кертелгән 70 төрдәгеләрен дә саклау һәм кабат торгызу тәэмин ителә. Алар арасында җофар, камчат, гади кызылказ, балыкчы карчыга, дала карчыгасы, дала бөркете, могильник, бөркет, шоңкар, балобан, соры торна, Европа бәрдесе, астрагал Цингера, рус боҗыры кебек төрләр һәм тагын берничәсе бар. Ассызыклап әйтергә кирәк: 25 төр Халыкара табигатьне саклау берлегенең Кызыл китабына кертелгән.

Хәзер ТР МСТТның нигезен  дәүләтнең 11табигать заказнигы тәшкил итә: “Ашыт”, “Кичке Таң”, “Чатыр-Тау”, “А.И.Щеповских ис. дала”, “Озын Алан”, “Спас”, ”Чулпан”, “Свияжск”, “Балтач”, “Чиста болыннар” һәм “Зөя буйлары”.

Безне шул факт шатландыра: ел саен меңнән артык укучы табигать турында иҗади эшләр яза. Аларда, барыннан да бигрәк, үзләренең кече Ватаннарындагы урманнарның, яр буйлары, елгалар, күлләрнең торышы өчен борчылу ярылып ята. Аларны чүп-чардан арындыруда катнашып, агачлар утыртып, үсмерләр үзләренең актив табигать сакчысы икәнлекләрен күрсәтәләр. Безнең бурыч – балаларның сузылган кулын ныграк тоту, үз артыбыздан ияртү, кулланучы кешеләр буынын түгел, ә җәмгыятьнең икътисадый файда алу-алмавыбызга карамастан, табигатьнең яшәргә хокукы барлыгын аңлаучы җаваплы әгъзаларын тәрбияләү.

Дәүләт сәясәте һәм әйләнә-тирә мохитне саклау өлкәсендә җайга салу департаменты мәгълүматлары буенча, 2016 елның 1 гыйнварына Россия Федерациясендә МСТТ өлкәсендә гамәлдәге законнар кысасында Россия Федерациясе субъектлары билгеләгән: дәүләтнең 103 табигать тыюлыгы, 48 милли парк, дәүләтнең федераль дәрәҗәдәге 64 табигать заказнигы, дәүләтнең төбәк дәрәҗәсендәге 2243 табигать заказнигы, 8 меңнән артык табигать һәйкәле (шул исәптән 17се – федераль дәрәҗәдәге), шулай ук башка категорияләрдәге төбәк һәм муниципалитет дәрәҗәсендәге 2,8 меңнән артык МСТТ бар.

Җирне яклау көне ХХ гасырда билгеләп үтелә башлады. Бу бәйрәм һәркемне табигатьне саклау хакына кечкенә генә булса да игелекле эш башкарырга, шулай ук тирә-ягыбыздагыларга табигать байлыкларын саклауның һәм табигать ресурсларына сакчыл мөнәсәбәтнең мөһимлеген аңларга ярдәм итәргә өнди. Чүпне, җирдән алып, чүп савытына ташлау, үз кухняңда пластик һәм органик калдыкларны аерып җыю, автомобильгә утырып бармыйча, кирәкле җиргә җәяү барып килү кебек теләсә нинди вак-төяк тә планетабызның гомерен озайтуга өлеш кертә ала. Чөнки бит Җир – безнең йортыбыз, аны чистарак һәм яхшырак итү үзебез өчен кирәк.

Бүгенге бәйрәм – киләчәк турында, безнең балаларыбыз яшәячәк дөнья турында уйлану өчен менә дигән сәбәп.

Акция кысасында түгәрәк өстәлләр, лекцияләр, ачык дәресләр, рейдлар, рәсемнәр һәм фотолар күргәзмәләре, өмәләр узачак.

"Парклар маршы" өстәмә экологик белем бирүнең кызыклы һәм нәтиҗәле формаларыннан берсе булып тора. Акцияне уздыру барышында белем бирүнең төп бурычларыннан берсе – кешенең экологик аңын формалаштыру, әйләнә-тирә мохиттә аның үз-үзен тотышын үзгәртү хәл ителә.

"Парклар маршы" Татарстан Республикасында Кыргый табигатьне саклау үзәге тәкъдиме белән 1996 елдан бирле ел саен оештырыла.

Акциянең максаты – җәмгыятьнең барлык катлауларын (бизнесны, матбугат чараларын, дәүләт органнарын, җирле халыкны) махсус сакланучы табигать территорияләребезгә ярдәм итү идеясе тирәсенә берләштерү. Төп нигезне тәшкил итүче идеяләр, сценарийлар, аларның атрибутлары буыннан буынга озак еллар дәвамында тапшырылып барсын өчен, без әлеге акцияне традициягә кертеп җибәрергә омтылабыз, ә бу аларга республика мәдәниятенең мөһим өлешенә әверелергә мөмкинлек бирәчәк.

"Парклар маршы" кешеләргә нәрсә бирә соң? Барыннан да бигрәк ул һәр кешегә сакланучы табигать территорияләре турында милли байлыгыбыз буларак күбрәк белергә һәм бу территорияләрне саклауга үзеннән шәхси өлеш кертергә: чараларда катнашырга, түләүсез волонтерлык ярдәме күрсәтергә мөмкинлек бирә.

Акциянең тагын бер әһәмиятле вазифасы бар: үсеп килүче буынга экологик белем һәм тәрбия бирү. Йөз еллар элек безнең милли үзаңыбыз нәкъ менә табигать кочагында формалашкан бит. Кеше күңеленең шушы табигый нигезен саклап калуның мөһимлеге республиканың икътисади үсеше шһәмиятеннән ким түгел. Заманча шәһәрләрнең асфальтында түгел, ә сәламәт табигать кочагында гына без үзебезне егерме беренче гасырдагы очраклы күршеләр булмыйча, ата-бабаларыбызның йөзләгән буыннары береккән бердәм гаилә итеп тоя алабыз.

30 март көнне 3 нче номерлы Лаеш төп гомуми белем мәктәбендә 7-8 нче сыйныф укучыларының "Лаеш урманчылыгы" ДКУ җитәкчесе-урманчысы урынбасары Ф.Ф. Фазлыев белән очрашуы булды.

Әңгәмә башланганчы, ул, үсентеләр утыруда урман хуҗалыгына булышкан өчен, мәктәп директоры Р.З. Хөснуллинга мактау грамотасы тапшырды. Бу эштә ел саен 5-9 нчы сыйныф укучылары катнаша.

Алга таба чыгышында Фәнил Фасил улы Татарстан урманнары тарихыннан кызыклы фактлар китерде, урманчылык хезмәткәрләре тарафыннан республиканың урман байлыкларын саклау һәм арттыру максатыннан күрелүче чаралар турында сөйләде.

Моннан тыш, укучылар белән профориентация эше дә үткәрелде, урманга бәйле һөнәрләр һәм Татарстанның кайсы уку йортларында урман үстерү белгече белемен алырга мөмкин булуы турында сөйләделәр.

Очрашу азагында укучылар җитәкче-урманчы урынбасарына эчтәлекле чыгышы өчен рәхмәт белдерделәр һәм Урман утырту көнендә катнашуны түземсезлек белән көтүләрен әйттеләр.

29 мартта “Буа урманчылыгы” ДКУ территориясендә, урманнардан файдалану, аларны саклау, яклау һәм кабат торгызу буенча уздырылучы чараларның сыйфатын арттыру максатыннан, семинар-киңәшмә булды.

 Бу чарада катнаштылар: Татарстан Республикасы урман хуҗалыгы министрының беренче урынбасары Ә.Н. Бәдертдинов, министрлыкның структур бүлекчәләре җитәкчеләре, “Рослесинфорг” ФДБУ вәкилләре,  шулай ук кишәрлек урманчылары, инженерлар, “Буа урманчылыгы”, “Ары урманчылыгы”, “Яшел Үзән урманчылыгы”, “Идел буе урманчылыгы”, “Шәһәр яны урманчылыгы”, “Тәтеш урманчылыгы”, “Кайбыч урманчылыгы” ДКУ җитәкче-урманчыларның урынбасарлары.

Киңәшмә барышында урманнарны торгызу эшләрен кабул итү буенча төп мәсьәләләр турында, урманнарда федераль дәүләт урман күзәтчелеген гамәлгә ашыруга һәм урман законнарын бозган өчен административ җаваплылыкка тарту тәртибенә кагылышлы мәсьәләләр турында фикер алыштылар. Моннан тыш “Гражданнарга шәхси ихтыяҗлары өчен урман утыртмаларын бирү тәртибе”, “Дәүләт урман реестрын алып бару тәртибе турында” һәм “Агач материалы әзерләүнең 2016 елның 13 сентябрендәге № 474 МПР боерыгы белән расланган яңа кагыйдәләре” дигән темаларга докладлар тыңланды.

ТР Питрәч муниципаль районының "Күн урта гомуми белем мәктәбе" муниципаль бюджет мәгариф учреждениесе базасында укучылар, укытучылары һәм Лаеш урманчылыгы белгечләре белән бергәләп, 2017 елга Экология календарен төзегән. Проектны Экология елына багышланган дәрестә тәкъдим иттеләр. Аның максаты: экологик грамоталылык һәм мәдәнилек формалаштыру. Бурычлары: экологик белемнәр базасын тулыландыру; күрсәтмә һәм тел материалы белән эшләгәндә, танып-белүгә кызыксыну формалаштыру, табигатькә сакчыл мөнәсәбәт тәрбияләү.

Балалар күп эш башкарган: экологик даталарны билгеләп куюның тарихы, әйләнә-тирәне саклау проблемалары, табигатьне саклау буенча төрле илләрдә ел саен уздырыла торган акцияләр турында кыскача мәгълүмат әзерләгәннәр.

Шул Эклогия календаре нигезендә мәктәптә сыйныфтан тыш чаралар, акцияләр, күргәзмәләр, конкурслар һәм күп кенә башка нәрсәләр үткәрергә планлаштыралар.

" Эклогия календаре" телдән журналы

18 апрель – Тыюлыклар һәм милли парклар көне

Бүген Россиядә төрле табигать зоналарында 136 тыюлык һәм 35 милли парк исәпләнә. Краснодар краенда 1 тыюлык – "Кавказ" һәм 1 милли парк – "Сочи". Крайда 16 заказник һәм 407 табигать һәйкәле бар. Табигать һәйкәлләренең иң күбесе – Сочи шәһәрендә (90) һәм Туапсе районында (65).

22 апрель – Җир көне

Россиядә Җир көне 1990 елдан бирле билгеләп үтелә. Ул көнне бөтен илдә кино фестивальләре, күргәзмәләр, концертлар, матбугат конференцияләре, урам йөрешләре, мәктәпләрдә чыгышлар, массакүләм мәгълүмат чаралары белән эш оештырыла, мөрәҗәгатьләр һәм петецияләр әзерләнә.

29 октябрь – Халыкара биологик төрлелек көне

Биологик төрлелек – бик күп төрле үсемлекләр һәм хайваннарның яшәве – кешенең исән калуы өчен зарури шарт. тик барыбыер биологик төрлелек кими бара, ә экологик тигезлек үзгәрешләргә дучар була.

5 июнь – Бөтендөнья әйләнә-тирә мохитне саклау көне

Бөтендөнья әйләнә-тирә мохитне саклау көне  – урманарда митинглар, велосипедчылар парады, "яшел" концертлар, мәктәпләрдә иншалар һәм плакатлар конкурслары, агач утырту кебек күңелле тамашалар белән бара торган халык бәйрәме, шулай ук калдыкларны эшкәртү һәм территорияләрне җыештыру кампаниясе ул.

17 июнь – Бөтендөнья чүлләр барлыкка килү белән көрәш көне

Чүлләр барлыкка килү – бөтен дөньяда тирәлекнең начарлану процессларының иң хәвефлеләреннән берсе. Ул 1 миллиардтан артык кешенең сәламәтлегенә һәм яшәү чыганакларына куркыныч тудыра. Чүлләр барлыкка килү һәм корылык ел саен чама белән 42 миллиард долларлык авыл хуҗалыгы продукциясен югалтуга китерә.

16 сентябрь – Озон катламын саклау көне

Озон катламы җир өстендә космос белән тоташкан гаять зур юрган булып тора. Әгәр ул катлам кайчан да булса юкарса, бөтен биосфера, бөтен терек әйберләр өчен куркыныч. Кеше тәненә ультрашәмәхә нурлар эләгүдән тире яман чире, сукырлык һәм башка авырулар барлыкка килергә мөмкин.

“Долгая Поляна” ДТКЗ хезмәткәрләре Тәтеш муниципаль районының Монастырское авылы китапханәсендә гомуми белем мәктәбе укучылары белән әңгәмә үткәрде. Дәресне Татарстан Республикасында Махсус сакланучы табигать территорияләре елына багышладылар. Балалар республика урманнарында яшәүчеләр, урман ландшафтының төрлелеге, агачлар һәм куакларның төрле төрләре, шулай ук Татарстан Республикасы Кызыл китабына кертелгән махсус сакланучы төрләре белән танышты. Моннан тыш, чыгарылыш сыйныф укучылары белән профориентация буенча да эш алып барылды. Балаларга Лубян урманчылык техник көллияте, урманчы һөнәре, хәзерге заман экология вәзгыятендә аның актуальлеге турында сөйләделәр.

Чара тәмамлангач, ТР Урман хуҗалыгы министрлыгыннан бүләкләр тапшырылды. Татарстан Республикасы Кызыл китабының өченче басмасы аеруча кыйммәтле бүләк иде.

Экология һәм җәмәгать урыннары елына багышлаган “Табигать һәм анда безнең урыныбыз” төбәкара фәнни-гамәли мәктәп конференциясе ТР Әгерҗе районының “Кичке Таң урта гомуми белем бирү мәктәбе” муниципаль бюджет мәгариф учреждениесе базасында узды. Конференция эшендә “Кичке Таң” дәүләт заказнигы инспекторлары, Әгерҗе районы, шулай ук Удмуртия Республикасының Алнаш һәм Малая Пурга районнары мәгариф оешмаларының биология һәм экология укытучылары  катнашты.

Конференциянең максаты мәктәп укучыларының табигатьне саклау  буенча, интеллектуаль иҗат активлыгын үстерү, укучыларның экология проблемалары белән кызыксынуын формалаштыру, укучыларның проектлар ясау күнекмәләрен формалаштыру иде. Конференциядә экологик белем һәм тәрбия бирү, педагогларның иҗади потенциалын үстерү, экологик белем һәм тәрбия бирү өлкәсендә аларның хәбәрдарлыгын арттыру буенча эш тәҗрибәсе белән уртаклаштылар.

“Кичке Таң” дәүләт заказнигы белгечләре ачык дәресләргә керделәр, тәкъдим итүләрдә катнаштылар, осталык дәресләре үткәрделәр, укучыларның һәм матбугат чаралары вәкилләренең сорауларына җавап бирделәр. Семинарда катнашучылар алдында “Кичке Таң” ДКТЗ начальнигы А.Г.Фәйзуллин чыгыш ясады: “Табигатьне саклау – һәркемнең изге бурычы. Һәрбер терек нәрсәгә изге итеп карагыз”.

 Чара тәмамлангач, актив катнашучыларга дипломнар һәм Татарстан Республикасы Кызыл китабының өченче басмасы тапшырылды.

25 март көнне Шәһәр яны урманчылыгында “Татарстан урманнарын саклыйк!” дигән 10 нчы шәһәр  конкурсы җиңүчеләрен бүләкләү тантанасы булды. Чарада ТР урман хуҗалыгы министрының беренче урынбасары Әмир Бәдертдинов катнашты. Быелгы конкурска тәкъдим ителгән эшләрнең рекордлы санда булуын билгеләп үтте ул үз чыгышында. Кулдан ясалган әйберләр, рәсемнәр, табигатьне саклау һәм янгынны булдырмауга багышланган листовкалар – барлыгы меңнән артык материал тапшырылган. “Үсеп килүче буында туган якка мәхәббәт, республикабыз урманнарына сакчыл мөнәсәбәт тәрбияләнү бик куандыра”, – диде Ә.Н. Бәдертдинов һәм барлык катнашучыларга киләчәктә иҗади уңышлар, бай хыял, сәнгать осталыгы теләде.

“Татарстан урманнарын саклыйк!” дигән  конкурс быел Экология елына багышланды. Чараның максаты – балаларның һәм ата-аналарның урман экосистемаларының әһәмияте, аларның торышы турында хәбәрдарлыгын арттыру омтылышы, шулай ук яшь буынның экологик фикер сөрешен һәм мәдәнилеген формалаштыру, әйләнә-тирә мохиткә сакчыл мөнәсәбәт тәрбияләү. Конкурста Казан шәһәрендә яшәүче мәктәпкәчә яшьтәге балалар, мәктәп укучылары һәм мәгариф учреждениеләре педагоглары, балалар һәм яшьләр оешмалары катнашты. Материаллар түбәндәге номинацияләр буенча бәяләнде:

1. “Татарстанымның гүзәл урманнарын саклыйк!” темасына рәсемнәр. Катнашу формасы – ялгыз.

2. “Урман – минем яшел дустым” темасына табигый материалдан кулдан ясалган әйберләр. Катнашу формасы – ялгыз яки төркемле.

3. “Урманны янгыннардан саклагыз” дигән листовкалар. Катнашу формасы – ялгыз.

Барлыгы 1143тән артык эш тикшерелде. Табигатьне саклау һәм янгынга каршы темага ясалган иң яхшы рәсемнәрне Татарстан Республикасының зур шәһәрләре янындагы федераль һәм төбәк юллары буендагы реклама калканнарына кую планлаштырыла.

“Татарстан урманнарын саклыйк!” дип аталган Х ачык конкурсның призерлары исемлеге

“Урман – минем яшел дустым” номинациясе (кулдан ясалган әйберләр)

Яшь категориясе 1 – 5 нче сыйныфлар:

1 урын – Айзат Садыйков, 62 нче мәктәп

2 урын – Кирилл Малязин, 62 нче мәктәп

3 урын – Данил Лебедков, 91 нче мәктәп

Яшь категориясе 6 – 11 нче сыйныфлар:

1 урын – Алсу Абдуллова, 131 нче лицей

2 урын – Руслан Мәгъсумов, 170 нче мәктәп

3 урын – Тимур Колпаков, 115 нче мәктәп

“Татарстанымның гүзәл урманнарын саклыйк!” номинациясе (рәсемнәр)

Яшь категориясе 1 – 5 нче сыйныфлар:

1 урын – Кристина Володина, 62 нче мәктәп

2 урын – Әдилә Әдиятуллина, 103 нче мәктәп

3 урын – Никита Янайт, 170 нче мәктәп

Яшь категориясе 6 – 11 нче сыйныфлар:

1 урын – Дилә Гайнетдинова, 10 нчы гимназия

2 урын – Виолетта Калехсаева, 115 нче мәктәп

3 урын – Мария Гаврикова, 102 нче мәктәп

“Листовкалар” номинациясе

Яшь категориясе 1 – 5 нче сыйныфлар:

1 урын – Дамир Фәйзрахманов, 115 нче мәктәп

2 урын – Данил Желтов, 170 нче мәктәп

3 урын – Илдан Салихов, 14 нче гимназия

Яшь категориясе 6 – 11 нче сыйныфлар:

1 урын – Альмира Биктаһирова, 36 нчы гимназия

2 урын – Ксения Гаврилова, 36 нчы гимназия

3 урын – Зөһрә Хатыйпова, Юлия Голумбевская, 9 нчы гимназия

“Урман – минем яшел дустым” номинациясе (кулдан ясалган әйберләр)

1 урын – Алмаз Хәйруллин, 65 нче Б.бакч.

2 урын – Әмирә Вәлиуллова, 65 нче Б.бакч.

3 урын – Максим Кочнев, 72 нче Б.бакч.

“Татарстанымның гүзәл урманнарын саклыйк!” номинациясе (рәсемнәр)

1 урын – Флүзә Шәфыйкова, 51 нче Б.бакч.

2 урын – Алиса Скрябина, 338 нче Б.бакч.

3 урын – Миләүшә Садриева, 62 нче Б.бакч.

“Листовкалар” номинациясе

1 урын – Радик Садриев, 192 нче Б.бакч.

2 урын – Сәет Кавиев, 14 нче Б.бакч.

3 урын – Родион Маркелов, 250 нче Б.бакч.

Конкурста катнашучыларның барысын да тәбрик итәбез һәм тагын да күбрәк балаларның үз мөмкинлекләрен, сәләтләрен ачуын телибез.